ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
971
سفرنامه شاردن ( فارسى )
در اين تصوير نحوهء عمل ضرب ايرانيان را نشان دادهام ، فرض ضرب كردن سى و شش هزار و نهصد و هشتاد و پنج در عدد شش هزار و چهار صد و بيست و هشت است . پس از اين كه خطهاى مربع اين نامنظم را كه همانند صفحه شطرنج است كشيدند هر يك از ارقام مضروب را در كنار يكى از مربعات مىنويسند مثلا اوّل سه و بعد شش تا آخر . سپس مضروب فيه را همين گونه مىآورند . بعد اعداد نزديكتر را در هم ضرب مىكنند . به سخن ديگر عمل ضرب مضروب را در مضروب فيه انجام مىدهند . در اين شكل عددهاى نزديك سه و شش است . مىگويند سه ضرب در شش مىشود هيجده ، و عدد هجده را در مربعات رو به روى مضروب ، دهگان را در بالا و يگان را در پايين ثبت مىكنند ، و عمل را بدين نشان كه هميشه مضروب را بر مضروب فيه مقدم مىدارند ادامه مىدهند . يعنى در اين مثل مىگويند : سه شش تا ، سه چهار تا ، سه دو تا ، سه هشت تا ، سپس محاسبه را چنين دنبال مىكنند : شش شش تا ، بعد نه شش تا ، تا آخر . پس از اين كه مربعها از حاصل ضربهاى جزء پر شد براى انجام كردن جمع كل از مربع پايين كه با علامت صفر مشخص شده به محاسبه مىپردازند . بدين گونه كه به صورت صعودى رقمهاى ميان دو خطّ موازى را جمع مىكنند و مىگويند : صفر و صفر ، صفر ؛ صفر را مىنويسند . چهار و چهار مىشود هشت ، و هشت را در سمت چپ صفر مىگذارند ، سپس عمل را همچنان ادامه مىدهند و مىگويند يك با شش مىشود هفت ، هفت با شش مىشود سيزده ، با دو مىشود پانزده ؛ و رقم پنج را در سمت چپ رقم هشت مىنويسند ، و رقم يك را با رقمهاى بالا بدين صورت جمع مىكنند ؛ يك به اضافه دو مىشود سه ، به علاوهء دو مىشود پنج ، به علاوهء يك مىشود شش ، با هشت مىشود چهارده ، به علاوهء هفت مىشود بيست و يك ، به اضافه هشت بيست و نه ، و عمل را بدين سان ادامه مىدهند تا به پايان ببرند . نتيجهء اين گونه حسابگرى دقيقتر ، روشنتر ، و آسانتر از طريق محاسبه ماست ، امّا آن قدر طولانيست كه تا يك محاسب ايرانى جدولها را بكشد حسابگر ما عمل را انجام داده است . ارقام ايرانيان محدود به يكان ، دهگان ، و صدگان و هزارگان است ، و اين شيوهء شمارش در تمام مشرق زمين تا مرز حبشه جريان دارد . به سخن ديگر ايرانيان و ديگر ملل مشرق زمين در حسابگريهاى خود از ميليون و ارقام بالاتر استفاده نمىكنند .